Gra karciana
Stół rozmów. Co zapisano w Jastrzębiu?
Połącz dwanaście spraw z życia górników i ich rodzin z zapisami protokołu podpisanego 3 września 1980 roku. Dla osób od 13 lat, na 20–30 minut, przy stole albo w klasie.
Zanim zaczniesz
O co chodzi
Wieczorem 28 sierpnia 1980 roku w kopalni „Manifest Lipcowy” w Jastrzębiu-Zdroju zaczął się strajk. Dołączały do niego kolejne kopalnie i zakłady.
Strajkujący wybrali wspólny komitet, który rozmawiał z przedstawicielami rządu. 3 września 1980 roku obie strony podpisały protokół porozumienia. Dziś nazywamy je Porozumieniem Jastrzębskim.
W tej grze sprawdzisz, jak codzienne kłopoty pracowników zamieniły się w konkretne zapisy tego dokumentu.
Nie znasz jakiegoś słowa? Niżej jest słowniczek.
Graj online
Połącz sprawę z zapisem
Dostaniesz po kolei dwanaście kart „Sprawa”. Do każdej wybierz kartę „Zapis”, która na nią odpowiada. Możesz próbować do skutku — liczymy pary trafione za pierwszym razem.
Przy stole
Jak grać wydrukowanymi kartami
- Przeczytajcie na głos wprowadzenie „O co chodzi”.
- Rozłóżcie wszystkie karty odkryte: karty „Sprawa” po lewej, karty „Zapis” po prawej.
- Jedna osoba czyta na głos kartę „Sprawa”. Grupa szuka zapisu, który na nią odpowiada, i mówi jednym zdaniem, dlaczego.
- Gdy wszystkie karty mają parę, sprawdźcie je z kartą odpowiedzi. Każda trafna para to jeden punkt. Błędne pary ułóżcie jeszcze raz.
- Na koniec wybierzcie trzy zapisy, które waszym zdaniem najbardziej zmieniały codzienne życie. Tu nie ma jednej dobrej odpowiedzi.
Jedna grupa gra razem i stara się zdobyć 12 punktów. Gdy gra kilka zespołów, każdy ma własny komplet kart, a wygrywa ten, który ma najwięcej trafnych par. Gra jest dla 2–5 osób albo zespołów po 2–3 osoby. W krótkiej wersji (10 minut) użyjcie tylko par 1–6 — to zapisy F, K, B, H, D i L.
Karty
Wszystkie karty
Karty „Sprawa”
- W większość sobót idę do pracy. Chcę, żeby każda sobota i niedziela były wolne.
- Kopalnia pracuje bez przerwy. Cztery brygady zmieniają się tak, że wolny dzień rzadko wypada mi w niedzielę.
- Strajkuję. Boję się, że po wszystkim zwolnią mnie albo ukarzą moją rodzinę.
- Po latach pracy w pyle węglowym choruję na płuca. Nikt nie uznaje tego za skutek pracy.
- Każą mi zostawać w pracy po godzinach. Nie mogę odmówić.
- Ceny w sklepach rosną szybciej niż moja wypłata.
- Chcemy związku zawodowego, który nie zależy od władzy ani od dyrekcji.
- Podpis to za mało. Kto sprawdzi, czy władza dotrzyma słowa?
- Mięsa brakuje w zwykłych sklepach, a lepsze towary można kupić tylko na talony.
- Strajkowaliśmy kilka dni. Czy dostaniemy za ten czas wypłatę?
- Pracuję na dole od 25 lat. Chcę wcześniej przejść na emeryturę.
- Deputat, czyli przydział węgla od zakładu, dostają w górnictwie nie wszyscy pracownicy.
Karty „Zapis”
- Załogi „w pełni popierają 21 postulatów wysuniętych przez strajkujące zakłady Wybrzeża, a w szczególności punktu dotyczącego związków zawodowych”
- „zapewnione jest pełne bezpieczeństwo strajkujących i ich przedstawicieli (…). Zabrania się stosowania szykan mających pozory legalności — dotyczy to też rodzin”
- Mięso ma być sprzedawane tylko w sklepach ogólnej sieci handlowej. Talony na atrakcyjne towary przemysłowe zostają zlikwidowane.
- „zatrudnienie w godzinach nadliczbowych może być tylko na zasadzie dobrowolności przy zachowaniu pełnego wynagrodzenia za tę pracę”
- „Komisja Rządowa przyjęła do wiadomości postulaty (…) dotyczące skrócenia wieku emerytalnego dla pracowników dołowych w górnictwie do 50 lat (…). Postulaty zostaną przedłożone Sejmowi PRL”
- „wprowadza się wszystkie wolne soboty i niedziele, począwszy od 1 stycznia 1981 roku”
- Za dni strajku przysługuje zapłata — według stawki, którą każdy miał przed strajkiem.
- „zalicza się pylicę płuc do chorób zawodowych”
- Deputat węglowy ma przysługiwać wszystkim zatrudnionym w zakładach podległych ministerstwu górnictwa.
- Powstaje Komisja Mieszana: 10 przedstawicieli rządu i władz wojewódzkich oraz 10 przedstawicieli komitetu strajkowego. Ma czuwać nad realizacją porozumienia.
- „zniesienie 4-brygadowego systemu pracy w kopalniach Jastrzębie, ZMP i 1 Maja z terminem realizacji do 15.09.1980 roku, w pozostałych kopalniach według uznania załóg”
- Zarobki mają rosnąć „w ścisłej relacji ze wzrostem kosztów utrzymania”, od IV kwartału 1980 roku.
Cytaty w cudzysłowie pochodzą z protokołu porozumienia; pozostałe zapisy streszczają jego punkty. Karty „Sprawa” to sytuacje typowe, ułożone na potrzeby gry — nie są cytatami świadków.
Sprawdzenie
Odpowiedzi
Najpierw ułóż pary samodzielnie. Tabela podaje literę zapisu dla każdej sprawy i krótki komentarz dla prowadzącego.
Pokaż pary i komentarze
| Sprawa | Zapis | Komentarz |
|---|---|---|
| 1 | F | Zapis nie mówił, że dotyczy tylko górników. Na początku 1981 roku doprowadziło to do sporu o wolne soboty w całym kraju. |
| 2 | K | W pozostałych kopalniach termin wyznaczono na 1 października 1980 roku. |
| 3 | B | Do protokołu dołączono imienny wykaz osób z pisemnym zapewnieniem niekaralności. |
| 4 | H | Uznanie innych chorób za zawodowe uzależniono od opinii związków zawodowych. |
| 5 | D | Wyjątek: ratowanie życia ludzkiego lub mienia zakładu. |
| 6 | L | To jeden z zapisów płacowych; obok niego są m.in. jednolite świadczenia rodzinne. |
| 7 | A | Protokół odwołuje się do porozumienia podpisanego w Stoczni Gdańskiej 31 sierpnia 1980 roku. |
| 8 | J | Komitet strajkowy po zakończeniu strajku przekształcił się w Międzyzakładową Komisję Robotniczą. |
| 9 | C | Porozumienie dotyczyło nie tylko kopalni, lecz także codziennych zakupów. |
| 10 | G | W protokole: zapłata „według osobistego zaszeregowania”. Pracę podjęto 4 września 1980 roku na pierwszej zmianie. |
| 11 | E | Karta do rozmowy: to nie jest obietnica obniżenia wieku emerytalnego, tylko zapowiedź przekazania sprawy Sejmowi. |
| 12 | I | W protokole mowa o „resorcie górnictwa”, czyli zakładach podległych ministerstwu. |
Słowniczek
Trudne słowa
- Strajk
- Wspólne przerwanie pracy, żeby wymusić zmianę warunków.
- Postulat
- Żądanie zgłoszone przez strajkujących.
- Komitet strajkowy
- Grupa wybrana przez strajkujących do rozmów w ich imieniu. Wspólny komitet wielu zakładów nazywano międzyzakładowym (MKS).
- Komisja Rządowa
- Przedstawiciele władz, którzy prowadzili rozmowy ze strajkującymi.
- Protokół porozumienia
- Dokument, w którym obie strony zapisały, na co się zgodziły.
- Wybrzeże
- Tu: Gdańsk i Szczecin, gdzie w sierpniu 1980 roku strajkowały stocznie. W Gdańsku spisano 21 postulatów.
- System czterobrygadowy
- Sposób pracy, w którym kopalnia działała bez przerwy, także w niedziele i święta, a cztery brygady zmieniały się według grafiku.
- Jastrzębie, ZMP, 1 Maja
- Nazwy trzech kopalń wymienionych w protokole.
- Godziny nadliczbowe
- Praca ponad zwykły czas pracy, czyli nadgodziny.
- Szykany
- Złośliwe utrudnianie komuś życia, na przykład karanie pod zmyślonym pretekstem.
- Pylica płuc
- Choroba płuc od wdychania pyłu, częsta u górników.
- Choroba zawodowa
- Choroba uznana za skutek wykonywanej pracy; daje prawo do świadczeń.
- Talon
- Kartka uprawniająca do kupna towaru, którego brakowało w sklepach.
- Deputat węglowy
- Przydział węgla, który pracownik dostawał od zakładu.
- Sejm PRL
- Parlament Polski Ludowej, czyli państwa polskiego w latach 1952–1989.
Do wydruku
Karty, instrukcja i odpowiedzi
Drukuj jednostronnie w skali 100%. Rodzaj karty rozpoznaje się po napisie, kształcie znaku i ramce, więc gra działa także w druku czarno-białym. Pliki PDF służą do druku; cała ich treść jest na tej stronie.
Źródła
Na czym opiera się gra
- Protokół porozumienia zawartego przez Komisję Rządową i Międzyzakładowy Komitet Strajkowy w dniu 3 września 1980 roku w Kopalni Węgla Kamiennego Manifest Lipcowy — przedruk: historia.org.pl (30.08.2010) i Wikiźródła.
- Grzegorz Majchrzak, „Porozumienie jastrzębskie 1980”, Encyklopedia Solidarności, encysol.pl.
Treści edukacyjne: CC BY 4.0, Stowarzyszenie Słowem w Twarz.
Wróć do materiałów edukacyjnych →