Jastrzębie 1980

Moduł 03 · 45 minut

Jak słuchać świadka?

Jak usłyszeć czyjąś perspektywę i uszanować decyzje rozmówcy?

Gotowe do użycia

Wprowadzenie do odpowiedzialnej historii mówionej

Plan na jedną lekcję

Lekcja przygotowuje do ćwiczenia, nie do publikacji nagrania. Prawdziwy wywiad wymaga zgody, uzgodnionego celu i osobnej procedury projektu.

Czas
45 minut
Grupa
Klasy 7–8 szkoły podstawowej i szkoły ponadpodstawowe
Licencja
CC BY 4.0 dla treści autorskich

Cele

Po lekcji uczniowie potrafią

  • wyjaśnić, czym różni się relacja pamięciowa od kroniki wydarzeń
  • tworzyć pytania otwarte i pytania pogłębiające
  • stosować zasady świadomej zgody, prawa do odmowy i bezpiecznego użycia nagrania

Kryteria sukcesu

Sprawdzam, czy

  • zamieniam pytanie sugerujące na otwarte
  • wiem, jak zareagować na prośbę o przerwanie rozmowy
  • oddzielam perspektywę świadka od faktu wymagającego potwierdzenia

Przygotuj

  • prezentacja modułu 03
  • po jednej karcie pracy 03 dla ucznia lub pary
  • timer
  • bez dyktafonu — ćwiczenie odbywa się domyślnie bez nagrywania

Pojęcia

historia mówiona
proces nagrywania rozmowy o przeszłości oraz powstałe w nim źródło
świadoma zgoda
dobrowolna decyzja po zrozumieniu celu, sposobu nagrania, użycia i możliwych ryzyk
perspektywa
sposób widzenia wydarzeń wynikający z doświadczeń i położenia danej osoby
pytanie otwarte
pytanie, na które nie da się odpowiedzieć samym „tak” lub „nie” i które nie podpowiada odpowiedzi
pytanie pogłębiające
pytanie o szczegół tego, co rozmówca już powiedział, np. „Co było dalej?”
parafraza
powtórzenie czyjejś myśli własnymi słowami, żeby sprawdzić, czy dobrze ją rozumiemy
Dla prowadzącegoPrzygotowanie i odpowiedzi modelowe

Przed lekcją

  • wydrukuj kartę pracy dla każdego ucznia lub pary
  • podziel klasę na trójki: pytający, rozmówca, obserwator; gdy zostaje para, listę kontrolną wypełnia po rozmowie pytający
  • nie używaj nagrywania — celem jest przećwiczenie rozmowy, zgody i informacji zwrotnej

Przykładowe odpowiedzi

  • pytanie otwarte: „Jak Pan/Pani zapamiętał(a) atmosferę w miejscu pracy w tamtym czasie?”
  • pytanie pogłębiające: „Co sprawiło, że właśnie ten moment Pan/Pani zapamiętał(a)?”
  • przypomnienie o prawie do odmowy: „Może Pan/Pani nie odpowiadać na to pytanie albo w każdej chwili zrobić przerwę.”
  • do sprawdzenia w innym źródle: zdanie z datą („otwarto w 2015 roku”), np. w kronice szkoły albo w urzędzie miasta; drugie zdanie to wspomnienie, trzecie — ocena
  • bezpieczny skrót zachowuje słowo „nie”, zastrzeżenia i kontekst; nie wolno usuwać słów, które odwracają sens wypowiedzi

Scenariusz prowadzącego

45 minut krok po kroku

Każdy etap rozdziela działanie nauczyciela od działania uczniów. To pełny skrypt — notatki w prezentacji są jego skrótem.

  1. 01
    0–6 min

    Słuchać czy przesłuchiwać?

    Nauczyciel

    Porównaj pytania: „Czy górnicy wtedy bali się władzy?” oraz „Jak Pan/Pani zapamiętał(a) atmosferę w miejscu pracy?”. Zapytaj, które daje rozmówcy więcej swobody i dlaczego.

    Uczniowie

    Porównują brzmienie pytań i przewidują, jak każde z nich wpływa na możliwą odpowiedź.

  2. 02
    6–14 min

    Pamięć jako źródło

    Nauczyciel

    Wyjaśnij: relacja jest cenna właśnie jako perspektywa, ale daty i fakty warto zestawiać z innymi źródłami. Skorzystaj z trzech zdań z karty pracy (zadanie 3d).

    Uczniowie

    Rozdzielają trzy zdania z karty na: informację do sprawdzenia, wspomnienie i ocenę.

  3. 03
    14–22 min

    Kontrakt rozmowy

    Nauczyciel

    Omów cel, zgodę, możliwość odmowy, przerwę, zakres publikacji i bezpieczne przechowywanie. Podkreśl: zgoda na rozmowę nie zawsze oznacza zgodę na publikację.

    Uczniowie

    Układają sześciopunktową checklistę przed nagraniem.

  4. 04
    22–34 min

    Mikrowywiad bez publikacji

    Nauczyciel

    Podziel klasę na trójki: pytający, rozmówca, obserwator. Runda trwa 4 minuty: 3 minuty rozmowy o neutralnym wspomnieniu miejsca i 1 minuta informacji zwrotnej od obserwatora. Po rundzie zmiana ról — trzy rundy to 12 minut. Bez nagrywania.

    Uczniowie

    Pytający zaczyna od zdania z karty i zadaje co najmniej jedno pytanie pogłębiające; obserwator zaznacza zachowania na liście kontrolnej. W parze listę wypełnia po rozmowie pytający.

  5. 05
    34–41 min

    Skracanie bez zmiany sensu

    Nauczyciel

    Pokaż autorski przykład z karty pracy: pełną wypowiedź oraz skrót zachowujący sens i skrót, który go odwraca. Podkreśl, że przykład nie jest relacją prawdziwego świadka.

    Uczniowie

    Rozpoznają bezpieczny skrót i zapisują, czego nie wolno usunąć, aby nie odwrócić znaczenia.

  6. 06
    41–45 min

    Bilet wyjścia

    Nauczyciel

    Zbierz po jednej zasadzie przed, w trakcie i po rozmowie.

    Uczniowie

    Zapisują osobistą zasadę odpowiedzialnego słuchania.

Laboratorium materiału

Ćwiczenie: napraw pytanie

Autorski przykład dydaktyczny. Nie jest wypowiedzią prawdziwego świadka ani zapisem przeprowadzonego wywiadu.

Pytanie „Czy górnicy wtedy bali się władzy?” sugeruje emocję i zbiorową odpowiedź. Pytanie otwarte zostawia rozmówcy przestrzeń na własny język i własne znaczenia.

  1. 1

    Zamień pytanie na otwarte, nie zakładając odpowiedzi.

  2. 2

    Dodaj pytanie pogłębiające, które nie ocenia.

  3. 3

    Zapisz zdanie, którym przypomnisz o prawie do odmowy odpowiedzi.

  4. 4

    Przeczytaj trzy zdania: „Park przy szkole otwarto w 2015 roku.” „Pamiętam, że wcześniej rosły tam wysokie drzewa.” „Teraz jest tam o wiele ładniej.” Które z nich trzeba sprawdzić w innym źródle? Gdzie byś to sprawdził(a)?

Klasy 7–8 · wsparcie

Wariant podstawowy

  • bank początków pytań: „Jak…?”, „Co pamięta Pan/Pani z…?”, „Co to dla Pana/Pani znaczyło?”
  • rola obserwatora zamiast rozmówcy
  • możliwość przekazania odpowiedzi na piśmie

Szkoły ponadpodstawowe · pogłębienie

Wariant rozszerzony

  • analiza ryzyka publikacji w internecie
  • plan opisu nagrania (kto, kiedy, gdzie) i jego spisania
  • porównanie relacji ze źródłem dokumentowym bez oceniania pamięci jako „błędu”

Ostatnie 3 minuty

Bilet wyjścia

  1. 1Przed rozmową zawsze…
  2. 2W trakcie rozmowy rozmówca ma prawo…
  3. 3Po rozmowie sprawdzę…

Dostępność i bezpieczeństwo

Różne drogi udziału

  • ćwiczenie dotyczy neutralnego wspomnienia; nikt nie musi ujawniać treści osobistych
  • uczeń może wybrać rolę obserwatora
  • nagrywanie nie jest wymagane; instrukcja przewiduje przerwę i wycofanie zgody

Pakiet modułu 03

Pobierz i dostosuj

Wersja HTML jest pełną, dostępną wersją scenariusza. Pliki edytowalne możesz skrócić lub dopasować do klasy.

PrezentacjaPPTX · edytowalnaPrezentacja do drukuPDFKarta pracyDOCX · edytowalnaKarta pracy do drukuPDF

Weryfikacja

Źródła i granice materiału

Fakty historyczne sprawdzono w materiałach instytucjonalnych. Opisy aktywności i pytania dydaktyczne są autorskim opracowaniem projektu. Nie używamy fikcyjnych wypowiedzi świadków.

  1. OHA
    Core Principles

    definicja historii mówionej, współpraca i ciągła zgoda

  2. OHA
    Oral History Best Practices

    przygotowanie, pytania otwarte, zgoda, zachowanie i dostęp

  3. OHA
    Statement on Ethics

    godność, prywatność, bezpieczeństwo i różnice władzy