Cele
Po lekcji uczniowie potrafią
- wyjaśnić, czym różni się relacja pamięciowa od kroniki wydarzeń
- tworzyć pytania otwarte i pytania pogłębiające
- stosować zasady świadomej zgody, prawa do odmowy i bezpiecznego użycia nagrania
Moduł 03 · 45 minut
Jak słuchać świadka?
Jak usłyszeć czyjąś perspektywę, nie odbierając rozmówcy kontroli nad jego historią?
Gotowe do użycia
Wprowadzenie do odpowiedzialnej historii mówionej
Plan na jedną lekcję
Lekcja przygotowuje do ćwiczenia, nie do publikacji nagrania. Prawdziwy wywiad wymaga zgody, uzgodnionego celu i osobnej procedury projektu.
- Czas
- 45 minut
- Grupa
- Klasy 7–8 szkoły podstawowej i szkoły ponadpodstawowe
- Licencja
- CC BY 4.0 dla treści autorskich
Kryteria sukcesu
Sprawdzam, czy
- zamieniam pytanie sugerujące na otwarte
- wiem, jak zareagować na prośbę o przerwanie rozmowy
- oddzielam perspektywę świadka od faktu wymagającego potwierdzenia
Przygotuj
- prezentacja modułu 03
- po jednej karcie pracy 03 dla ucznia lub pary
- timer
- bez dyktafonu — ćwiczenie odbywa się domyślnie bez nagrywania
Pojęcia
- historia mówiona
- proces nagrywania rozmowy o przeszłości oraz powstałe w nim źródło
- świadoma zgoda
- dobrowolna decyzja po zrozumieniu celu, sposobu nagrania, użycia i możliwych ryzyk
- perspektywa
- sposób widzenia wydarzeń wynikający z doświadczeń i położenia danej osoby
Dla prowadzącegoPrzygotowanie i odpowiedzi modelowe+
Przed lekcją
- wydrukuj kartę pracy dla każdego ucznia lub pary
- ustaw pary; przy nieparzystej liczbie uczniów utwórz trójkę z obserwatorem
- nie używaj nagrywania — celem jest przećwiczenie rozmowy, zgody i informacji zwrotnej
Przykładowe odpowiedzi
- pytanie otwarte: „Jak Pan/Pani zapamiętał(a) atmosferę w miejscu pracy w tamtym czasie?”
- pytanie pogłębiające: „Co sprawiło, że właśnie ten moment Pan/Pani zapamiętał(a)?”
- przypomnienie o prawie do odmowy: „Może Pan/Pani nie odpowiadać na to pytanie albo w każdej chwili zrobić przerwę.”
- bezpieczna redakcja zachowuje negację, zastrzeżenia i kontekst; nie wolno usuwać słów, które odwracają sens wypowiedzi
Scenariusz prowadzącego
45 minut krok po kroku
Każdy etap rozdziela działanie nauczyciela od działania uczniów. To pełny skrypt — notatki w prezentacji są jego skrótem.
- 010–6 min
Słuchać czy przesłuchiwać?
NauczycielPorównaj pytania: „Czy górnicy wtedy bali się władzy?” oraz „Jak Pan/Pani zapamiętał(a) atmosferę w miejscu pracy?”. Zapytaj, które daje rozmówcy więcej sprawczości i dlaczego.
UczniowiePorównują brzmienie pytań i przewidują, jak każde z nich wpływa na możliwą odpowiedź.
- 026–14 min
Pamięć jako źródło
NauczycielWyjaśnij: relacja jest cenna właśnie jako perspektywa, ale informacje faktograficzne warto zestawiać z innymi źródłami.
UczniowieRozdzielają przykłady na: wspomnienie, ocenę, informację do sprawdzenia.
- 0314–22 min
Kontrakt rozmowy
NauczycielOmów cel, zgodę, możliwość odmowy, przerwę, zakres publikacji i bezpieczne przechowywanie. Podkreśl: zgoda na rozmowę nie zawsze oznacza zgodę na publikację.
UczniowieUkładają sześciopunktową checklistę przed nagraniem.
- 0422–34 min
Mikrowywiad bez publikacji
NauczycielSkorzystaj z instrukcji i checklisty na karcie pracy: 3 min rozmowy o neutralnym wspomnieniu miejsca, 2 min informacji zwrotnej, potem zmiana ról. Bez nagrywania.
UczniowieĆwiczą pytanie otwarte, pauzę, parafrazę i pytanie pogłębiające; obserwator zaznacza zachowania na checkliście.
- 0534–41 min
Redakcja bez nadużycia
NauczycielPokaż autorski przykład z karty pracy: pełną wypowiedź oraz skrót zachowujący sens i skrót, który go odwraca. Podkreśl, że przykład nie jest relacją prawdziwego świadka.
UczniowieRozpoznają bezpieczny skrót i zapisują, czego nie wolno usunąć, aby nie odwrócić znaczenia.
- 0641–45 min
Bilet wyjścia
NauczycielZbierz po jednej zasadzie przed, w trakcie i po rozmowie.
UczniowieZapisują osobistą zasadę odpowiedzialnego słuchania.
Laboratorium materiału
Ćwiczenie: napraw pytanie
Autorski przykład dydaktyczny. Nie jest wypowiedzią prawdziwego świadka ani zapisem przeprowadzonego wywiadu.
Pytanie „Czy górnicy wtedy bali się władzy?” sugeruje emocję i zbiorową odpowiedź. Pytanie otwarte zostawia rozmówcy przestrzeń na własny język i własne znaczenia.
- 1
Zamień pytanie na otwarte, nie zakładając odpowiedzi.
- 2
Dodaj pytanie pogłębiające, które nie ocenia.
- 3
Zapisz zdanie, którym przypomnisz o prawie do odmowy odpowiedzi.
Klasy 7–8 · wsparcie
Wariant podstawowy
- bank początków pytań: „Jak…?”, „Co pamięta Pan/Pani z…?”, „Co to dla Pana/Pani znaczyło?”
- rola obserwatora zamiast rozmówcy
- możliwość przekazania odpowiedzi na piśmie
Szkoły ponadpodstawowe · pogłębienie
Wariant rozszerzony
- analiza ryzyka publikacji w internecie
- plan metadanych i transkrypcji
- porównanie relacji ze źródłem dokumentowym bez oceniania pamięci jako „błędu”
Ostatnie 3 minuty
Bilet wyjścia
- 1Przed rozmową zawsze…
- 2W trakcie rozmowy rozmówca ma prawo…
- 3Po rozmowie sprawdzę…
Dostępność i bezpieczeństwo
Różne drogi udziału
- ćwiczenie dotyczy neutralnego wspomnienia; nikt nie musi ujawniać treści osobistych
- uczeń może wybrać rolę obserwatora
- nagrywanie nie jest wymagane; instrukcja przewiduje przerwę i wycofanie zgody
Pakiet modułu 03
Pobierz i dostosuj
Wersja HTML jest pełną, dostępną wersją scenariusza. Pliki edytowalne możesz skrócić lub dopasować do klasy.
Weryfikacja
Źródła i granice materiału
Fakty historyczne sprawdzono w materiałach instytucjonalnych. Opisy aktywności i pytania dydaktyczne są autorskim opracowaniem projektu. Nie używamy fikcyjnych wypowiedzi świadków.
- OHACore Principles
definicja historii mówionej, współpraca i ciągła zgoda
- OHAOral History Best Practices
przygotowanie, pytania otwarte, zgoda, zachowanie i dostęp
- OHAStatement on Ethics
godność, prywatność, bezpieczeństwo i różnice władzy